डॉ. प्रिया गुमास्ते
मागील भागात आपण आदान आणि विसर्ग काळ तसेच त्यात येणारे ऋतू पाहिले. नैसर्गिक बदलानुसार आपल्या आचरणात, जेवणात प्रत्येक ऋतूनुसार काय बदल करायचे, हे आता पाहू
शिशिर ऋतू
हा आदान काळ म्हणजे उत्तरायणातील पहिला ऋतू.
येणारे महिने :- माघ आणि फाल्गुन
(Late winter – generally from 15th January to 15th March)
ऋतू वर्णन
तदाहि शीतमधिकं रौक्ष्यं च अदानकालजम् ||
या ऋतूत थंडी जास्त वाढते. बाहेरील थंड वातावरणास प्रतिसाद म्हणून शरीर उष्णता टिकवून ठेवण्यास सुरुवात करते, ज्यामुळे पचन क्षमता (जठराग्नी) मजबूत आणि चांगली होते. अशा सुधारित जठराग्नीमुळे पचनास सहसा जड असणारे पदार्थ चांगले पचू शकतात, तसेच जर एखाद्याला जास्त प्रमाणात अन्न खाण्याची इच्छा असेल तर, या ऋतूत अपचन होत नाही.
ऋतू आणि दोष – या ऋतूत बाहेरील थंड वातावरणामुळे शरीरात कफ दोषाचा संचय होऊ लागतो.
शिशिर ऋतूतील योग्य आहार
- थंड, कोरड्या हिवाळ्यात गोड, आंबट आणि खारट पदार्थ विशेषतः फायदेशीर असतात.
- राजमा, काळे बीन्स (उडीद डाळ), नवीन धान्ये आणि धान्यांपासून बनवलेले पदार्थ (गहू, तांदूळ) सेवन करावेत.
- भाज्या – बटाटा, रताळे, गाजर, बीट, भोपळा, हिरवा लसूण, कंदमुळे, सुरती पापडी, चवळी, गाजर, फ्लॉवर, कोबी, मुळा, मेथी, हुरडा इत्यादींचा वापर करावा.
- पिण्यासाठी उष्ण (गरम) पाण्याचा वापर करा.
- आले, लसूण, हरितकी, पिप्पली (Piper longum), उसाचे पदार्थ आणि दूध तसेच दुग्धजन्य पदार्थांचा आहारात समावेश करावा.
- या ऋतूत मांसाहारी पदार्थ, विशेषतः मासे आणि अन्य सी फूड चांगले पचते.
- आवळा आणि त्यापासून बनणारे च्यवनप्राश नित्यनेमाने सेवन करावे.
शिशिर ऋतूमधील विहार (lifestyle)
शिशिर ऋतूत थंडीपासून बचाव होईल आणि शरीरातील उष्णता वाढेल, असे आचरण असावे.
हेही वाचा – आयुर्वेद अन् ऋतुचर्या
अभ्यंग
व्यक्तींच्या प्रकृतीनुसार तेलाने शरीराचे नियमित मालिश करावे. डोक्याला मसाज करण्याची देखील शिफारस केली जाते. मालिश केल्याने केवळ उष्णता निर्माण होत नाही तर, थंडीपासून आराम मिळतो आणि वात दोष देखील कमी होण्यात मदत होते. त्यानंतर दररोज गरम पाण्याने आंघोळ करावी.
उद्वर्तन – आंघोळीनंतर, ‘केसर’ (केशर), ‘अगुरू’ (कोरफड लाकूड) यासारख्या उष्णता निर्माण करणाऱ्या औषधी वनस्पतींचा ‘लेप’ लावा. त्यामुळे शरीर उबदार राहते.
थंड आणि ओल्या वातावरणामुळे नैसर्गिकरित्या कफ जमा होतो, म्हणून उबदार राहण्याचा प्रयत्न करावा. जड, उबदार, कोरडे कपडे घालावेत.
व्यायाम
शरीराची उष्णता वाढवणारे एरोबिक व्यायाम किंवा इतर प्रकारच्या शारीरिक व्यायामाचे पालन केले जाऊ शकते. या ऋतूत कुस्ती खेळण्याची शिफारस केली जाते.
हेही वाचा – Ayurveda : आदान काल आणि विसर्ग काल
धूप – खोलीत अगुरुचा ‘धूप’ करा. अगुरुच्या धूपाचा श्वास घेतल्याने श्वसनमार्ग स्वच्छ राहतो आणि कफ काढून टाकला जातो. तसेच, तो खोली उबदार आणि आरामदायी ठेवतो.
तसेच सकाळचे कोवळे ऊन अंगावर घ्यावे. त्यामुळे उष्णतेबरोचबरच शरीरातील ‘ड’ जीवनसत्व (Vitamin D) वाढते.
आरोग्य चांगले राहण्यासाठी काही गोष्टी टाळाव्यात –
- कडू, जास्त मसालेदार पदार्थ टाळा. कोरडे, थंड अन्न टाळा. भेंडी, पालक, डाळी शक्यतो खाऊ नयेत. थंड आणि जोरदार वाऱ्याच्या संपर्कात येऊ नये. उपवास टाळा. दिवसा झोपणे टाळावे.
- शिशिर ऋतूत ही पथ्ये पाळल्यास, या ऋतूत संचय होणारा कफ कमी होतो आणि आरोग्य उत्तम राहण्यास मदत होईल.
(आयुर्वेदिक फिजिशियन आणि कॅन्सर कन्सल्टन्ट)
Mobile : 9819340378
