मागील दोन लेखांत आपण बालशाळेच्या अभ्यासक्रमातील मुक्त व्यवसाय या विषयाची खेळगट आणि शिशुगट या वर्गांसंबंधित सविस्तर माहिती घेतली. या लेखात आपण बालगटाशी निगडित मुक्त व्यवसाय या विषयाबद्दल जाणून घेणार आहोत. बालगटातील मुलं थोडी मोठी झालेली असतात. शिशुगटाचा अनुभव असल्याने बालगटातील मुलं मुक्त व्यवसाय सफाईने करू शकतात.
आता आपण मुक्त व्यवसायातील विविध उपक्रमांबद्दल माहिती घेऊ.
फाडकाम
रंगीत पतंगाच्या कागदांचे फाडकाम मुलं व्यवस्थितपणे करतात. यामुळे मुलांच्या हस्त लेखन कौशल्यास हातभार लागतो.
चुरगाळाकाम
फाडलेल्या कागदांचे तुकडे दिल्यास मुलं चुरगाळे अधिक चांगल्या पद्धतीने बनवतात. त्यांनी बनवलेले चुरगाळे छान बारीक तसेच घट्ट होतात.
हेही वाचा – बालशाळेतील अभ्यासक्रम : मुक्त व्यवसाय
चिकटकाम
मुलांना कागदाचे रंगीत तुकडे दिल्यास मुलं तुकडे व्यवसाय वहीवर आकर्षक पद्धतीने चिकटवतात.
मणी ओवणे
मुलं शिशुगटात वेगवेगळ्या रंगांचे मणी वायरमधे ओवायला शिकलेली असतात. आता मुलांना रंगसंगती साधून मणी ओवण्यासाठी प्रेरित करावे. यासाठी रंगसंगती साधलेल्या मण्यांच्या माळा वर्गात टांगून ठेवाव्यात. मुलं निरीक्षणातून रंगसंगती साधून मणी ओवतात. मणी ओवताना मुलांचे निरीक्षण शिक्षिकेने अवश्य करावे. यातूनच कोणत्या मुलांना चित्रकलेची उपजतच समज आणि आवड असल्याचे लक्षात येते.
फुले ओवणे
प्लास्टिकची रंगीबेरंगी फुले मुलं आवडीने ओवतात. मुलांना ओवायला दिलेले मणी आकाराने मोठे असतात तर, फुले तुलनेने लहान आकाराची असतात. मण्यांनंतर मुलांना फुले ओवायला दिली जातात. असे करताना ‘स्थूलातून सूक्ष्माकडे’ या तत्त्वाचा अवलंब होतो. किंबहुना, बालशाळेत मुलांकडून विविध कृती करून घेताना याच तत्त्वाचा अवलंब केला जातो. फुले ओवायला देताना सुरुवातीला मोठ्या आकाराची आणि नंतर लहान आकाराची फुले दिली जातात. या उपक्रमामुळे मुलांचे डोळे, हात आणि मेंदू यांचा समन्वय अधिकाधिक चांगल्या पद्धतीने होतो.
हेही वाचा – बालशाळेतील अभ्यासक्रम : शिशुगटासाठी मुक्त व्यवसाय
मातीकाम
मातीकाम करण्याची मुलांना शिशुगटात सवय झालेली असते. बालगटातील मुले मातीकाम करताना निरनिराळ्या आकाराच्या वस्तू बनवतात. काही वस्तू शिक्षिकेने मुलांच्यासमोर तयार करून ठेवाव्यात. उदाहरणार्थ, चेंडू, बॅट, पोळपाट-लाटणं, टोपी, वेणी इत्यादी. सोप्या वस्तू करत असताना मुलं तुलनेने अवघड वस्तू करायला शिकतात.
मातीकामामुळे हातांच्या बोटांना चांगला व्यायाम मिळतो तसेच एकाग्रता साधली जाते. याआधी सांगितल्यानुसार मातीकामामुळे अंगातील उष्णता कमी होते. तसेच मातीकाम झाल्यावर मुलं हात व्यवस्थित स्वच्छ करत आहेत, याची दक्षता सेविका आणि शिक्षिका यांनी अवश्य घ्यावी.
मनोरे लावणे
मुलांना मनोरे लावताना वेगवेगळे रंग आणि गोल, चौकोनी असे विविध आकार माहीत होतात. एकाच मनोऱ्यातील ठोकळे वेगवेगळ्या रंगाचे असतात. यातूनच मुलं पुढे विज्ञानातील गुलाबी मनोरा लावायला शिकतात. हा गुलाबी मनोरा तयार करताना दहा ठोकळे आकारानुसार क्रमाने लावले जातात, म्हणजे मोठ्या आकाराचा ठोकळा सर्वात खाली, त्यावर त्याहून थोड्या लहान आकाराचा ठोकळा आणि या पद्धतीने सर्वात लहान ठोकळा सर्वात वर, अशा रितीने मनोरा रचला जातो. सर्व ठोकळ्यांचा रंग मात्र गुलाबीच असतो.
बंगला पेटी उपक्रम
बालगटातील मुक्त व्यवसायात बंगला पेटीचा समावेश होतो. यात गोल, चौकोनी, त्रिकोणी, लंबगोल अशा आकाराचे रंगीबेरंगी ठोकळे असतात. या ठोकळ्यांचा योग्य पद्धतीने वापर करून मुलं वेगवेगळ्या कलाकृती तयार करतात. उदाहरणार्थ घर, बोगदा, पूल इत्यादी. अशा उपक्रमातून मुलांची कल्पकता विकसित होते.
चित्रकला
मुक्त व्यवसाय अंतर्गत फळ्यावर रेघोट्या मारणारी मुलं रेघा-गोलातून चित्रं काढायला शिकतात. स्वयंप्रेरणेतून हे साध्य होते.
मुक्त व्यवसायातून बालगटातील मुलांच्या विशेष कौशल्याचा विकास होण्यास सुरुवात होते. पुढील लेखात आपण अभ्यासक्रमातील हस्तव्यवसाय या विषयाबाबत जाणून घेणार आहोत.
क्रमश:
